Παρασκευή, 24 Νοεμβρίου 2017

παροιμία


[...] η νέα από το θυμό της λόγω του ότι ο νέος απάντησε σωστά στα ερωτήματά της αναζητά μια καινούργια αφορμή για να τον μπερδέψει. Κατέβαζει λοιπόν τα βρακιά της και λέγει:

«Χωρίς σμπόρμπερη και μπάλα,
πώς ευρέθη τούτ' η φάλλα*

Ο νέος πανέξυπνος δε χάνει καιρό, κατεβάζει και αυτός τα βρακιά του και τής λέγει:

«Χωρίς κοπρέα και νερό,
πώς ευρέθ' αγγούρι δώ*

*

«Μπούλμπερη (ή κυθηραϊστί σμπόρμπερη) η πυρίτις (ιτ. polvere)·
φάλλα = τρύπα, κυρίως άνοιγμα, οπή εις πλοίον δι' ής εισρέει ύδωρ (ιτ. falla)».
(Βλ. Ν. Πολίτου, Παρατηρήσεις εις τα αινιγματικά παραμύθια, σ. 384 και σημ. 3).

Ερμηνεία της παροιμίας: Πώς δύναται να υπάρχη αιτιατόν άνευ αιτίας;

(Βλ. Ι. Βενιζέλου, Παροιμίαι δημώδεις συλλεγείσαι και ερμηνευθείσαι, Ερμούπολη 1867, σ. 341, αριθμ. 71).

Χρ. Δημητρουλόπουλος, Διήγησις Αλεξάνδρου μετά Σεμίραμης Βασίλισσας Συρίας. Ένα ανέκδοτο πρωτονεοελληνικό ποίημα για τον Μέγα Αλέξανδρο (κριτική έκδοση, με εισαγωγή, σχόλια και λεξιλόγιο, ιδίοις αναλώμ., Αθήνα 1999, σσ. 87-88).

-----
* Ελεύθερη μετάφραση:
- Χωρίς μπαρούτι και μπομπάρδα, πώς εγίνηκ' η τρουπάρα,
- Χωρίς χώμα και νερό, πώς ευρέθη αγγούρι εδώ!

Τρίτη, 21 Νοεμβρίου 2017

φάνηκε ανώριμη


Άκουσον, νέε αδελφέ, λόγια εδικά μας·
εσύ 'σαι νέος εύμορφος, ομοιάζεις εκ φρονίμων,
ξανθός, σγουρός, ερωτικός, από καλών γονέων *

Η βασιλοπούλα έβγαλε τα σκουλαρίκια της, δύο μικρές πέρλες, τις έδωσε στην οικονόμο της και τής είπε: Πήγαινε να τίς δώσεις στον φιλοξενούμενό μας και φέρε μου την απάντηση. Όταν αυτή έφερε τις πέρλες στον νέο, αυτός τίς εξέτασε και υπολόγισε τον ακριβή τους όγκο· έπειτα έβαλε δίπλα σ' εκείνες άλλες τρείς όμοιες και τής είπε να τίς δώσει στην κυρά της. Η βασιλοπούλα, βλέποντας τις πέντε πέρλες, τίς ζύγισε. Τίς εξέτασε λεπτομερώς στη ζυγαριά, τίς έσπασε με την ίδια πέτρα που τίς είχε ζυγίσει και τίς έκανε σαν σκόνη.

Έριξε πάνω μία χούφτα ζάχαρη, ανακάτεψε τη ζάχαρη με τις πέρλες και τίς ξανάστειλε στον φιλοξενούμενό της. Αυτός κατάλαβε την πονηριά της. Ζήτησε μια κούπα γάλα από την υπηρέτρια και έριξε μέσα τη σκόνη (ζάχαρη και πέρλες) και τήν έστειλε στην πριγκίπισσα. Αυτή πήρε την κούπα, ήπιε το γάλα και το κατακάθι, που έμεινε, το ζύγισε με το ίδιο βάρος, όπως την πρώτη φορά, και η ζυγαριά δεν έδειξε ούτε δράμι λιγότερο.

Για αυτά τα «τεστ» [ευφυΐας] έδωσε την εξής απάντηση στον πατέρα της:

Με τις πέρλες που έβγαλα από τα αυτιά μου ήθελα να πώ ότι η ζωή είναι, όπως οι πολύτιμες πέτρες, δύο μέρες. Αυτός προσθέτοντας στις δύο, άλλες τρεις, υπονοούσε το εξής: Έστω κι αν ήταν πέντε μέρες, πάντα γρήγορα περνά. Όταν πρόσθεσα τη ζάχαρη στις πέρλες και τα ανακάτεψα, εννοούσα ότι αυτή η ζωή είναι ανακατεμένη με χαρές, όπως οι πέρλες με τη ζάχαρη, και αναρωτιόμουν ποιός θα μπορέσει να διαχωρίσει τα δύο αυτά στοιχεία με μαγείες και αλχημείες. Αυτός που έχυσε γάλα στο μίγμα ήθελε να δείξει ότι η ζάχαρη ανακατεμένη με τις πέρλες διαλύεται σε μια σταγόνα γάλακτος. Εγώ, πίνοντας το γάλα, φάνηκα μπροστά του ανώριμη.


Από το ρομαντικό έπος του Πέρση ποιητή Νιζαμί (1141-1209), Τα εφτά πορτραίτα.


Χρ. Δημητρουλόπουλος, Διήγησις Αλεξάνδρου μετά Σεμίραμης Βασίλισσας Συρίας. Ένα ανέκδοτο πρωτονεοελληνικό ποίημα για τον Μέγα Αλέξανδρο (κριτική έκδοση, με εισαγωγή, σχόλια και λεξιλόγιο, ιδίοις αναλώμ., Αθήνα 1999, σσ. 310-311).

----- 
* Το motto εκ του ιδίου, (σ. 206), Διήγησις Αλεξάνδρου μετά Σεμίραμης Βασίλισσας Συρίας και δη και στίχοι Μ 131-133, εκ του κώδικος νο. 197 της Μονής Βαρλαάμ των Μετεώρων, 17ου αι., όπου ομιλούν οι θυρωροί της βασιλίσσης προς τον Αλέξανδρον.

Σάββατο, 18 Νοεμβρίου 2017

αίνιγμα

Άρχεται η βασίλισσα και ερωτά τον νεόν
ερώτημα γραμματικόν, ερωτικόν και ωραίον *


πού στέκεσαι να με το πής, ετούτο που σε λέγω, (Μ 330)

Λύση
πού στέκομαι, με ερώτησες, ερώτημά σου πρώτον·
εις ζωήν και εις θάνατον με τέσσαρα παρτία
πρώτον εις πύρ γαρ στέκομαι και δεύτερον εις ύδωρ,
το τρίτον δε <σ>τον άνεμον και τέταρτον εις χώμα·
εις αυτά γαρ τα τέσσαρα στέκεται η ψυχή μου
και ειν' εντός του σώματος και έχω την ζωήν μου. (Μ 352-357)


Σημείωση 225: Αναμφισβήτητα το αίνιγμα αυτό δηλώνει τα τέσσερα στοιχεία από τα οποία αποτελείται το ανθρώπινο σώμα.

Πρώτος ο Εμπεδοκλής ο Ακραγαντίνος (5ος π.Χ. αι.) είπε: «Τέσσαρα γαρ πάντων ριζώματα πρώτον άκουε· Ζευς αργής Ήρη τε φερέσβιος ηδ' Αϊδωνεύς Νήστις θ', ή δακρύοις τέγγει κρούνωμα βρότειον».

Για την αλληγορική σημασία των ονομάτων Ζεύς, Ήρη, Αϊδωνεύς και Νήστις πληροφορούμεθα τα ακόλουθα: «Εδόκει δ' αυτώ τάδε· στοιχεία μεν είναι τέτταρα, πύρ, ύδωρ, γήν, αέρα... Δία μεν το πύρ λέγων, Ήρην δε την γήν, Αϊδωνέα δε τον αέρα, Νήστιν δε το ύδωρ». (Βλ. Α. Παπανικολάου, «Αήρ, Αναξιμένης και Corpus Hippocraticum», Παρνασσός 31 (1989) 15 και σημείωση 9).

Χρ. Δημητρουλόπουλος, Διήγησις Αλεξάνδρου μετά Σεμίραμης Βασίλισσας Συρίας. Ένα ανέκδοτο πρωτονεοελληνικό ποίημα για τον Μέγα Αλέξανδρο (κριτική έκδοση, με εισαγωγή, σχόλια και λεξιλόγιο, ιδίοις αναλώμ., Αθήνα 1999, σσ. 151 και 220, 222).


-----
 * Το motto εκ του ιδίου, (σ. 244), Διήγησις Αλεξάνδρου μετά Σεμίραμης Βασίλισσας Συρίας, στίχοι Μ 643-644, εκ του ιδίου πάντα κώδικος (νο. 197) της Μονής Βαρλαάμ των Μετεώρων του 17ου αι. Στην διασκευή του Σινά αντιμετατίθενται οι δυό μεσαίες λέξεις: «ερώτημα, ερωτικόν, γραμματικόν ωραίον» (Σ 652). (ό.π., σ. 245).

Τετάρτη, 15 Νοεμβρίου 2017

χαιρετισμοί


«Χαίρε, δέσποτα, βασιλεύ Σεμίραμης ωραίας,
χαίρε, αυθέντα φρόνιμε, των Συριανών ο ρήγας,
χαίρε, άρχων πανένδοξε, φρόνιμε των αρχόντων,
χαίρε, καλόν τραντάφυλλον, φυτόν εκ των γονέων,
χαίρε, αυθέντα θαυμαστέ και παραδείσου κάλλος,
χαίρε, η δόξα της αυγής, χαίρε, χαρά της λύπης,
χαίρε, τιμή της αρετής, χαίρε, στέμμα της τύχης,
χαίρε, βασίλισσας ανήρ, ωραίας της κουρτέσας,
άκοσμα της ανατολής και όνομα της δύσης,
χαίρε, Συρίας βασιλεύ και της Περσίας αυθέντα,
εσένα πρέπουν οι χαρές με την κουρτέσαν ταύτην,
θέλομεν γαρ από του νυν να είσαι βασιλεύς μας...» (Μ 758-769)

Χρ. Δημητρουλόπουλος, Διήγησις Αλεξάνδρου μετά Σεμίραμης Βασίλισσας Συρίας. Ένα ανέκδοτο πρωτονεοελληνικό ποίημα για τον Μέγα Αλέξανδρο (κριτική έκδοση, με εισαγωγή, σχόλια και λεξιλόγιο, ιδίοις αναλώμ., Αθήνα 1999, σ. 254). -Εδώ απόσπασμα της Διήγησης Αλεξάνδρου μετά Σεμίραμης Βασίλισσας Συρίας, εκ του κώδικος νο. 197 της Μονής Βαρλαάμ των Μετεώρων, 17ου αι., όπου προσφωνούν οι άρχοντες της βασιλίσσης τον Αλέξανδρον μετά την επιτυχή του απόκριση στην βασίλισσα.

Δευτέρα, 13 Νοεμβρίου 2017

τα νησιά του μυστηρίου


Η Φυσική Ιστορία αυτών των νησιών [Γκαλαπάγκος] είναι εξαιρετικά περίεργη κι αξιοπρόσεκτη. Τα περισσότερα οργανικά είδη είναι γηγενή και δεν βρίσκονται πουθενά αλλού· υπάρχει επίσης διαφορά ανάμεσα στους πληθυσμούς των ποικίλων νησιών· ωστόσο όλα δείχνουν πως σχετίζονται μ' εκείνους της Αμερικής, μολονότι διαχωρίζονται απ' αυτήν την ήπειρο με τον ανοιχτό ωκεανό, μια και απέχουν πεντακόσια με εξακόσια μίλια.

Το αρχιπέλαγος είναι ένας μικρός κόσμος αφ' εαυτού, ή ορθότερα ένας δορυφόρος της Αμερικής, παρ' ότι δημιούργησε παράτροπους αποίκους και διαμορφώθηκε τελικά από τα γνήσια δημιουργήματά του. Εάν αναλογιστούμε το μικρό μέγευθος αυτών των νησιών, αισθανόμαστε ακόμη πιο έκπληκτοι από τον αριθμό των γηγενών όντων, και το περιορισμένο φάσμα τους.

Βλέποντας κάθε ύψωμα να επιστέφεται με τον κρατήρα του και τα όρια των περισσοτέρων ρευμάτων λάβας να είναι ακόμη διακριτά, αρχίζουμε να πιστεύουμε ότι σε κάποια πρόσφατη γεωλογικά περίοδο, εδώ ο απέραντος ωκεανός διανοίχτηκε.

'Ετσι, φαίνεται να πλησιάζουμε στο μεγάλο γεγονός -το μυστήριο των μυστηρίων- την πρώτη εμφάνιση όντων επί της γής.

Από τις σημειώσεις του ταξιδιού (1831-1836) του με το Beagle, που γράφει στα 1837 ο Κάρολος Δαρβίνος, Αρχιπέλαγος Γκαλαπάγκος (μτφρ. Γ. Μερτίκας, έκδ. Λεβιάθαν, Αθήνα 1996, σσ. 19-20). - Στο πρωτότυπο το κείμενο του ομώνυμου 17ου κεφαλαίου, εδωδά! - Ο τίτλος στο πρωτότυπο: Charles Darwin, The Voyage of the Beagle (Chapter XVII: Galapagos Archipelago).

Παρασκευή, 10 Νοεμβρίου 2017

ο δρόμος του νερού


Το φ. 278v, το οποίο ήταν προορισμένο
για εικονογράφηση,
έχει παραμείνει λευκό.*

Η χελώνα είναι λάτρης του νερού, πίνει τεράστιες ποσότητες και κυλιέται με ηδονή στη λάσπη. Μονάχα τα μεγαλύτερα νησιά έχουν πηγές, κι αυτές απαντώνται πάντα προς τα κεντρικά μέρη και σε σημαντικό ύψος.

'Οσες χελώνες, άρα, βρίσκονται σε χαμηλότερες περιοχές, όταν διψούν υποχρεούνται να διασχίσουν μακρά απόσταση. Εξ αιτίας αυτού, φαρδιά και καλοπατημένα μονοπάτια διαχέονται προς όλες τις κατευθύνσεις, από τα πηγάδια έως κάτω, στην ακτή· και οι Ισπανοί, ακολουθώντας τα, πρωτοανακάλυψαν τους χώρους με νερό.


*

'Οταν αποβιβάστηκα στη νήσο Τσάτχαμ, δεν μπορούσα να φανταστώ τι είδους ζώο ταξίδευε τόσο μεθοδικά κατά μήκος των καλά επιλεγμένων μονοπατιών. 'Ηταν περίεργο θέαμα να βλέπεις κοντά στις πηγές πολλά από τα τεράστια τούτα τέρατα· μια ομάδα ταξίδευε διψασμένη προς τα άνω με προτεταμένους λαιμούς, και κάποια άλλη ομάδα επέστρεφε, αφού είχε κορέσει τη δίψα της.


*

'Οταν η χελώνα φθάσει στην πηγή, σχεδόν χωρίς να λογαριάζει τους θεατές χώνει το κεφάλι της στο νερό πάνω από τα μάτια της, και ρουφά αχόρταγα μεγάλες χαψιές, με ρυθμό δέκα περίπου ανά λεπτό.

Οι κάτοικοι υποστηρίζουν ότι κάθε ζώο παραμένει τρεις ή τέσσερις ημέρες πλησίον του νερού και στη συνέχεια επιστρέφει στην πεδινότερη χώρα· διαφέρουν ωστόσο στους υπολογισμούς τους όσον αφορά τη συχνότητα αυτών των επισκέψεων. Το ζώον ενδέχεται να τις κανονίζει σύμφωνα με τη φύση της τροφής που καταναλώνει. Είναι, εν τούτοις, βέβαιο, πως χελώνες μπορεί να ζούν ακόμη και σ' όσα νησιά δεν υπάρχει νερό, παρά μόνον ό,τι πέφτει κατά τη διάρκεια των ελάχιστων βροχών του έτους.


Κάρολος Δαρβίνος, Αρχιπέλαγος Γκαλαπάγκος (μτφρ. Γ. Μερτίκας, έκδ. Λεβιάθαν, Αθήνα 1996, σσ. 27-28). - Στο πρωτότυπο το 17ο κεφάλαιο, εδωδά!

-----
* Το motto απόσπασμα από περιγραφή ενός χειρογράφου [Βουλής 11] από τον Παν. Βασιλείου (Βαρλαάμ και Ιωάσαφ. Συμβολή στη μελέτη των δημωδών παραλλαγών του μυθιστορήματος, έκδ. ΙΝΣ - Ιδρ. Μαν. Τριανταφυλλίδη, Θεσ/νίκη 2004, σ. 23).